در ستایش دوتار - i

سالهاست که شنیدن صدای دوتار خراسان ، در هر جا و هر زمانی که باشم به جایی بهتر می بردم . بعد از درگذشت حاج قربان سلیمانی ، تصمیم گرفتم با اندک اطلاعاتی که در بروشورها و اینسرت ها در باره ی نغمات و مقام های موسیقی خراسان ، پیدا می شود ، در اینجا مطلبی بنویسم تا شاید اگر کسی از اینجا گذشت و تا امروز جذب صدای جادویی دوتار نشده بود ، به شنیدن آوای این ساز علاقه مند شود .

گوش کنید به گِریلی یا گرایلی ( گریه ی لیلی ) با اجرای استاد محمد حسین یگانه از اینـجا .

گوش کنید به ابتدای داستان جَجو خان با اجرای حاج قربان سلیمانی و علیرضا سلیمانی فرزند استاد ( اجرا شده در اردیبهشت 1376) از اینـجا .

گوش کنید به مقام صیاد با اجرای عبدالله سرور احمدی از اینـجا .

اگر بخواهیم از نظر جغرافیایی به حوزه ی موسیقی خراسان نگاه کنیم ، در بیشتر شهرهای استان از جمله تربت جام ، تایباد ، بیدخت ، گناباد ، بیرجند ، سبزوار ، شیروان ، قوچان ، بجنورد ، علاوه بر وجود نغمات و مقام های مشترک موسیقایی ، به علت تنوع نژادی و قومی و زبانی ، موسیقی مخصوص هر شهر نیز وحود دارد . برای نمونه در شیروان و بجنورد ، عاشیق ها حضور دارند که موسیقی آنها شبیه به موسیقی عاشیق های آذربایجان است با همان سازها و آوازها ، یا در تربت جام علاوه بر حضور پر رنگ دوتار بسیاری از مقام ها با همراهی تنبورو سرنا و دهل نیز اجرا می شود .

از نگاهی دیگر موسیقی این استان را به دو گروه متر آزاد و متر مشخص ، تقسیم می کنند . در گروه متر آزاد نغمات با موضوعات عرفانی و مذهبی و گاه عاشقانه و روایی و حماسی ، هستند و در گروه متر مشخص ، علاوه بر موضوعات عرفانی ، موضوعات حماسی که اغلب بدون آواز هستند و نیز مقام های حماسی و تغزلی همراه آواز ، اجرا می شوند .

از جمله نغمه های متر آزاد می توان بهانواع هزارگی ، جمشیدی ، کوهستانی و سرحدی اشاره کرد که نام تمامی این نغمه ها اشاره به ایل یا مکانی خاص است .از دیگر نغمه های متر آزاد می توان انواع کوچه باغی و انواع دوبیتی و ذکر الله را نام برد . مضمون این مقام ها و نغمه ها مضامین عرفانی و مذهبی تا مضامین عاشقانه و پند آمیز را شامل می شود .

از مقام های متر مشخص می توان به جان نبی جان ، جان زمان ، لااله الاالله ، در خم زلفت ، نوایی ، مشق پلتان و نوایی اشاره کرد که تنها مقام نوایی 12 شاخه دارد . از دیگر مقام های متر مشخص می توان به انواع پا دایرگی ها اشاره کرد ، زبیده ، زیرا زیرا ، هه لای هه لای ، اشتر خِجو و سه چکه و ...که دو نغمه ی آخری کاملا عاشقانه هستند .

قسمت دیگری از نغمه ها که بیشتر داستانی و روایی هستند منظومه ها هستند که از جمله ی آنهاست : شهر عجایب ، پهلوانی حضرت رسول ، سلطان جمجمه ، بچه جهود ، پیر زال ، مادر محمد حنیفه ، قربان کردن اسماعیل ، حضرت جامی ، لیلی و مجنون و..

از دیگر مقام ها می توان الله هو ، علی جان ، سودای گل ، صیاد ، نوروزنامه ، دوازده امام ، بوی محمد ، بارانی ، سبزه پری ، خسرو خوبان و شاه زمان را نام برد .

اما خود ِ ساز دوتار و نوع نواختن آن را هم ، می توان به نوع شمالی و شرقی ، تقسیم نمود . در دوتار شرق خراسان کاسه ی ِ طنینی ساز ، بزرگتر از کاسه ی ِ طنینی دوتار شمال خراسان است و تعداد پرده های دوتارهای شرق خراسان مابین 7 تا 18 است ، در حالی که تعداد پرده ها در دوتارهای شمال خراسان ، بین 11 تا 13 و معمولا 12 پرده است . در مورد نواختن دوتار باید گفت که ، تکنیک اجرای دست راست در هر دو منطقه شبیه است اما عمده تفاوت در اجرای دست چپ است که در دوتار نواختن شرق خراسان ، انگشت گذاری بر روی سیم اول که نقش سیم ملودی را دارد و سیم دوم که معمولا نقش سیم واخوان را دارد ، رایج است، اما در دوتار نوازی شمال خراسان ، هر دوسیم گرفته می شود که سیم دوم ، را شست می گیرد .

اما بعد از این معرفی مختصر بپردازم به چند استاد دوتار نواز که نام آنها در خارج از ایران پر آوازه تر از خود ایران است و این چیزی جز مایه ی شرمندگی برای ما نیست که هنر ما را بیگانگان بهتر از ما خریدار باشند .

ابتدا بهتر است یادی کنم از استاد محمد حسین یگانه . او متولد 1297 در قوچان بود . از 10 سالگی فراگرفتن دوتار نوازی را آغازید .بعد از شهریور 1320 ، از استاد محمد جوزانی ، که سرآمد دوتار نوازان و بخشی ها ی آن زمان بود ، بهره ها برد . او در انواع شیوه های دوتار ترکمنی ، باخرزی ، قوچانی ، کردی و ترکی محلی ، استاد بود . در جشن هنر 1352 ، داستان ابراهیم ادهم را که از ترکی به فارسی برگردانده بود ، اجرا کرد و آنقدر در نواختن غرق شده بود که متوجه شکستن انگشتش ، نشد . او به فارسی و ترکی و کردی ، شعر هایی مناسب ِ مجالس دوتار نوازی خود ، می گفت . او در قوچان ، یک مغازه ی سلمانی داشت که محل گرد هم آمدن استادان دوتار بود و به گفته ی استاد حاج قربان سلیمانی ، بخشی ها ، هر از چند گاه در آنجا جمع می شدند و از هنر هم می آموختند . محمد حسین یگانه در سال 1371 ، در گذشت . از شاگردان معروف او یکی علی غلامرضایی آلمه جوغی و دیگری محمد یگانه ( فرزند استاد ) را می توان نام برد .

بخشی استاد حاج قربان سلیمانی،دوتار نواز شمال خراسان

زنده یاد حاج قربان سلیمانی نیازی به معرفی دوباره ندارد ، کافیست جستجویی در اینترنت انجام دهیم تا به انبوهی از سایت ها برسیم که همه بعد از فوت حاج قربان درباره ی او و هنرش نوشتند و چه دردناک است که حتی نام بسیاری از هنرمندان ما ، بعد از مرگ برای عموم شناخته می شود . من تنها به ذکر نقل قولی از کامبیز روشن روان در برنامه ای رادیویی بسنده می کنم که می گفت ، حاج قربان برای اجرایی به خارج از کشور رفته بوده و نوبت اجرای او بعد از ارکستری بزرگ بوده است . وقتی او به تنهایی روی صحنه می رود و برنامه ی خود را اجرا می کند ، تماشاگران تا چند دقیقه به تشویق او می پردازند ، تشویقی به مراتب بیشتر از آن ارکستر بزرگ . سازی ساده با دوسیم ، شوری بیشتر از اجرای یک ارکستر بزرگ ، در جان آن تماشاگران انداخته بوده است . او متولد 1299 در روستای علی آباد در شمال قوچان بود . دوتار نوازی ، میراث خانوادگی او بود . دوتار را از پدرش و پدرش از پدر بزرگش ، آموخته بود . بعد از مرگ پدر ، از بخشی های شمال خراسان مانند خان محمد ، عِوَض (عیوض) و غلامحسین ، نکته ها آموخت و در بسیاری از کشورها از جمله فرانسه ، ایالات متحده و عربستان ، به اجرای برنامه پرداخت .

استاد عبدالله سرور احمدی،دو تار نواز تربت جام

استاد دیگر دوتار عبدالله سرور احمدی است . او متولد تربت جام است در خانواده ای که همگی با دوتار آشنا بودند . پدر بزرگ پدری او استاد عبدالوهاب و پدربزرگ مادریش ، استاد اسماعیل بودند که استاد اسماعیل از استادان به نام دوتار بوده است . پدر و مادر استاد ، هر دو در نواختن دوتار تبحر داشتند . مادر استاد علاوه بر آنکه بر تمام مقام های تربت جام ، تسلط داشته ، حافظ یک سوم قرآن هم بوده است . استاد از ده سالگی نواختن دوتار را نزد مادر شروع می کند . از سال 52 تا سال 58 تحت تعلیم استاد نظر محمد سلیمانی قرار می گیرد . ایشان بر تمامی نغمه ها و مقام های تربت جام مسلط است و در جشنواره های زیادی چه در خارج و چه در داخل ایران به اجرای برنامه پرداخته اند .

  
نویسنده : مهرداد ; ساعت ۳:٤٩ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳ اسفند ۱۳۸٦
   

فرستادن به: Balatarin :: Donbaleh :: Facebook :: Twitthis :: 100C :: Del.icio.us :: Digg :: Friendfeed :: Technorati :: Subscribe to Feed

پيام هاي ديگران ()    +


Technorati Profile
  RSS 2.0