در ستایش دوتار - i

سالهاست که شنیدن صدای دوتار خراسان ، در هر جا و هر زمانی که باشم به جایی بهتر می بردم . بعد از درگذشت حاج قربان سلیمانی ، تصمیم گرفتم با اندک اطلاعاتی که در بروشورها و اینسرت ها در باره ی نغمات و مقام های موسیقی خراسان ، پیدا می شود ، در اینجا مطلبی بنویسم تا شاید اگر کسی از اینجا گذشت و تا امروز جذب صدای جادویی دوتار نشده بود ، به شنیدن آوای این ساز علاقه مند شود .

گوش کنید به گِریلی یا گرایلی ( گریه ی لیلی ) با اجرای استاد محمد حسین یگانه از اینـجا .

گوش کنید به ابتدای داستان جَجو خان با اجرای حاج قربان سلیمانی و علیرضا سلیمانی فرزند استاد ( اجرا شده در اردیبهشت 1376) از اینـجا .

گوش کنید به مقام صیاد با اجرای عبدالله سرور احمدی از اینـجا .

اگر بخواهیم از نظر جغرافیایی به حوزه ی موسیقی خراسان نگاه کنیم ، در بیشتر شهرهای استان از جمله تربت جام ، تایباد ، بیدخت ، گناباد ، بیرجند ، سبزوار ، شیروان ، قوچان ، بجنورد ، علاوه بر وجود نغمات و مقام های مشترک موسیقایی ، به علت تنوع نژادی و قومی و زبانی ، موسیقی مخصوص هر شهر نیز وحود دارد . برای نمونه در شیروان و بجنورد ، عاشیق ها حضور دارند که موسیقی آنها شبیه به موسیقی عاشیق های آذربایجان است با همان سازها و آوازها ، یا در تربت جام علاوه بر حضور پر رنگ دوتار بسیاری از مقام ها با همراهی تنبورو سرنا و دهل نیز اجرا می شود .

از نگاهی دیگر موسیقی این استان را به دو گروه متر آزاد و متر مشخص ، تقسیم می کنند . در گروه متر آزاد نغمات با موضوعات عرفانی و مذهبی و گاه عاشقانه و روایی و حماسی ، هستند و در گروه متر مشخص ، علاوه بر موضوعات عرفانی ، موضوعات حماسی که اغلب بدون آواز هستند و نیز مقام های حماسی و تغزلی همراه آواز ، اجرا می شوند .

از جمله نغمه های متر آزاد می توان بهانواع هزارگی ، جمشیدی ، کوهستانی و سرحدی اشاره کرد که نام تمامی این نغمه ها اشاره به ایل یا مکانی خاص است .از دیگر نغمه های متر آزاد می توان انواع کوچه باغی و انواع دوبیتی و ذکر الله را نام برد . مضمون این مقام ها و نغمه ها مضامین عرفانی و مذهبی تا مضامین عاشقانه و پند آمیز را شامل می شود .

از مقام های متر مشخص می توان به جان نبی جان ، جان زمان ، لااله الاالله ، در خم زلفت ، نوایی ، مشق پلتان و نوایی اشاره کرد که تنها مقام نوایی 12 شاخه دارد . از دیگر مقام های متر مشخص می توان به انواع پا دایرگی ها اشاره کرد ، زبیده ، زیرا زیرا ، هه لای هه لای ، اشتر خِجو و سه چکه و ...که دو نغمه ی آخری کاملا عاشقانه هستند .

قسمت دیگری از نغمه ها که بیشتر داستانی و روایی هستند منظومه ها هستند که از جمله ی آنهاست : شهر عجایب ، پهلوانی حضرت رسول ، سلطان جمجمه ، بچه جهود ، پیر زال ، مادر محمد حنیفه ، قربان کردن اسماعیل ، حضرت جامی ، لیلی و مجنون و..

از دیگر مقام ها می توان الله هو ، علی جان ، سودای گل ، صیاد ، نوروزنامه ، دوازده امام ، بوی محمد ، بارانی ، سبزه پری ، خسرو خوبان و شاه زمان را نام برد .

اما خود ِ ساز دوتار و نوع نواختن آن را هم ، می توان به نوع شمالی و شرقی ، تقسیم نمود . در دوتار شرق خراسان کاسه ی ِ طنینی ساز ، بزرگتر از کاسه ی ِ طنینی دوتار شمال خراسان است و تعداد پرده های دوتارهای شرق خراسان مابین 7 تا 18 است ، در حالی که تعداد پرده ها در دوتارهای شمال خراسان ، بین 11 تا 13 و معمولا 12 پرده است . در مورد نواختن دوتار باید گفت که ، تکنیک اجرای دست راست در هر دو منطقه شبیه است اما عمده تفاوت در اجرای دست چپ است که در دوتار نواختن شرق خراسان ، انگشت گذاری بر روی سیم اول که نقش سیم ملودی را دارد و سیم دوم که معمولا نقش سیم واخوان را دارد ، رایج است، اما در دوتار نوازی شمال خراسان ، هر دوسیم گرفته می شود که سیم دوم ، را شست می گیرد .

اما بعد از این معرفی مختصر بپردازم به چند استاد دوتار نواز که نام آنها در خارج از ایران پر آوازه تر از خود ایران است و این چیزی جز مایه ی شرمندگی برای ما نیست که هنر ما را بیگانگان بهتر از ما خریدار باشند .

ابتدا بهتر است یادی کنم از استاد محمد حسین یگانه . او متولد 1297 در قوچان بود . از 10 سالگی فراگرفتن دوتار نوازی را آغازید .بعد از شهریور 1320 ، از استاد محمد جوزانی ، که سرآمد دوتار نوازان و بخشی ها ی آن زمان بود ، بهره ها برد . او در انواع شیوه های دوتار ترکمنی ، باخرزی ، قوچانی ، کردی و ترکی محلی ، استاد بود . در جشن هنر 1352 ، داستان ابراهیم ادهم را که از ترکی به فارسی برگردانده بود ، اجرا کرد و آنقدر در نواختن غرق شده بود که متوجه شکستن انگشتش ، نشد . او به فارسی و ترکی و کردی ، شعر هایی مناسب ِ مجالس دوتار نوازی خود ، می گفت . او در قوچان ، یک مغازه ی سلمانی داشت که محل گرد هم آمدن استادان دوتار بود و به گفته ی استاد حاج قربان سلیمانی ، بخشی ها ، هر از چند گاه در آنجا جمع می شدند و از هنر هم می آموختند . محمد حسین یگانه در سال 1371 ، در گذشت . از شاگردان معروف او یکی علی غلامرضایی آلمه جوغی و دیگری محمد یگانه ( فرزند استاد ) را می توان نام برد .

بخشی استاد حاج قربان سلیمانی،دوتار نواز شمال خراسان

زنده یاد حاج قربان سلیمانی نیازی به معرفی دوباره ندارد ، کافیست جستجویی در اینترنت انجام دهیم تا به انبوهی از سایت ها برسیم که همه بعد از فوت حاج قربان درباره ی او و هنرش نوشتند و چه دردناک است که حتی نام بسیاری از هنرمندان ما ، بعد از مرگ برای عموم شناخته می شود . من تنها به ذکر نقل قولی از کامبیز روشن روان در برنامه ای رادیویی بسنده می کنم که می گفت ، حاج قربان برای اجرایی به خارج از کشور رفته بوده و نوبت اجرای او بعد از ارکستری بزرگ بوده است . وقتی او به تنهایی روی صحنه می رود و برنامه ی خود را اجرا می کند ، تماشاگران تا چند دقیقه به تشویق او می پردازند ، تشویقی به مراتب بیشتر از آن ارکستر بزرگ . سازی ساده با دوسیم ، شوری بیشتر از اجرای یک ارکستر بزرگ ، در جان آن تماشاگران انداخته بوده است . او متولد 1299 در روستای علی آباد در شمال قوچان بود . دوتار نوازی ، میراث خانوادگی او بود . دوتار را از پدرش و پدرش از پدر بزرگش ، آموخته بود . بعد از مرگ پدر ، از بخشی های شمال خراسان مانند خان محمد ، عِوَض (عیوض) و غلامحسین ، نکته ها آموخت و در بسیاری از کشورها از جمله فرانسه ، ایالات متحده و عربستان ، به اجرای برنامه پرداخت .

استاد عبدالله سرور احمدی،دو تار نواز تربت جام

استاد دیگر دوتار عبدالله سرور احمدی است . او متولد تربت جام است در خانواده ای که همگی با دوتار آشنا بودند . پدر بزرگ پدری او استاد عبدالوهاب و پدربزرگ مادریش ، استاد اسماعیل بودند که استاد اسماعیل از استادان به نام دوتار بوده است . پدر و مادر استاد ، هر دو در نواختن دوتار تبحر داشتند . مادر استاد علاوه بر آنکه بر تمام مقام های تربت جام ، تسلط داشته ، حافظ یک سوم قرآن هم بوده است . استاد از ده سالگی نواختن دوتار را نزد مادر شروع می کند . از سال 52 تا سال 58 تحت تعلیم استاد نظر محمد سلیمانی قرار می گیرد . ایشان بر تمامی نغمه ها و مقام های تربت جام مسلط است و در جشنواره های زیادی چه در خارج و چه در داخل ایران به اجرای برنامه پرداخته اند .

/ 11 نظر / 66 بازدید
نمایش نظرات قبلی
سمیه

سلام مهرداد عزیز واقعیتش من زیاد به اهنگهای سنتی علاقه مند نیستم و این رو به قول همسرم باید از دید صدا و سیما و حتی اطررافیان دید چرا که همین الانش وی فیلم شهریار یه سختی سازهای سنتی رو نشون میدند ولی این اهنگی که توی وبلاگمه یه جورایی با بقیه فرق میکنه البته این رو بگم زود قضاوت نکردم چون این داستان ججو خان رو 1 دقیقه اولش رو دانلود کردم در هر صورت ممنونم از اطلاعات خوبتون در مورد لینک هم برام فرقی نیمکنه هر طور خودتون مایلید شاد باشید تا بعد البته کمتر از یه ماه چون خیییلی دیر اپ میکنی هر روز مجبورم به وبتون سربزنم ولی؟؟؟؟؟

رویا وکیلی

سلام خیلی قشنگ بود ادمو از این دنیای تکراری چهاردیواری میبره به یه دنیای دیگه

اسمر

گذر زمان روزهایی است که با حسرت تو می گذرد و شبهایی که با غربت و تنهایی و درد می گذرد طپش قلب به تکرار زمان می گذرد گلی از باغ بهار می گذرد با تبسم دچارش شده ام می گذرد مانده ام گرچه که این ثانیه ها می گذرد قلبهای نگران با طپشی می گذرد چشمان منتظر با نظری می گذرد نازنینم عمر من می گذرد رفتنت تنهایی ام می گذرد حسرت بودن می گذرد مانده ام ........... می گذرد ........

سمیه

سلام ممنونم از این همه لطفی که به من دارید راستی یه سوال البته خیلی ببخشیداااااااا یه کمی کنجکاو بیدم شما چند سالتونه؟[نیشخند]

المیرا آقازاده

سلام! ببخشید که تو همیشه سر می زنی و من کم می یام... فکر می کردم نمی نویسی دیگه... پست خوبی بود من چندتا کار مختصرشون رو شنیدم ... این طرحهایی که تو پستهای قبلیه کار خودته؟ در ضمن ترجمه ی خوبی بود!...موفق باشی عزیزم

سمیه

سلام بر مهرداد عزیز خوشحالم که نوشته هام رو میپسندید خوب زندگیه دیگه همه شون رو که نمیشه به یاد داشت کمی هم باید نوشته بشه در مرود سن شما هم یه اقای مهرداد فتاحی بودند با ایشون در میهن بلاگ اشنا شده بودم ایشون 43 سالشون بود تقریبا نوشته هاشون مثل شما بود من فکر کردم شاید شاید گفتم شاید شما باشید[خجالت] شاد باشید

رویا وکیلی

[گل]

سوسن

به منم سر بزن تازه کارم تو وبلاگ زدن[گل]

میثم

سلام.من خیلی لذت بردم از اطلاعاتی که در سایت راجب هنرمندان اصیل دوتار بویژه حاج قربان سلیمانی و محمد یگانه(پدرش)گذاشته بودید.ممنون از شما .خواهشمندم چند تا از آهنگهای این بزرگواران برام بفرستید.